wtorek, 21 października 2008

Jędrzej Polak - Życie jest gejem

Polokatolicki katastrofizm

Polokatolicyzm, czyli nie do końca chrześcijańskie nastroje połączone z przenarodowioną megalomanią, to jeden z głównych problemów współczesnego państwa polskiego. Społeczeństwo wykazuje przy tym niemalże agresywną dwoistość. Naprzeciw siebie stają wyrośli jeszcze z tradycji oświeceniowej sarkastyczni ateiści oraz trwający w konserwatywnym świecie czerni i bieli polokatolicy. Nie szczędzą sobie kąśliwych uwag i – jak to zwykle w tego typu konfliktach bywa – nie dopuszczają się nawzajem do głosu.

Gdzieś obok tego nieustającego, wciąż zaostrzającego się dyskursu dwóch skrajności znajdują się ci próbujący pogodzić racje. Zwolennicy dialogu logiki z wiarą, którzy chcą naprawić relacje „wewnątrznarodowe” i – czasem wbrew zdrowemu rozsądkowi – próbują pojednać to, co z definicji podzielone i wrogie. Z tego powodu ci mniej liczni muszą uciekać się do formy nieznającej krzyku, a przynajmniej nie dosłownego – do literatury.
Literatura jednak nie wystarcza. Dobry komentarz potrzebuje wizji, a do tego wizji przemawiającej do każdego. Stąd najprostszym wyborem zdaje się katastrofizm, wszak nic tak nie otrzeźwia jak wizja końca dziejów. Wiedział to dobrze Jędrzej Polak, gdy zabierał się do pisania swojej książki „Życie jest gejem”.

Pochodzenia tytułu można się jedynie domyślać i zapewne każdy, w zależności od poglądów, inaczej go odczyta. W ramach prywatnej refleksji mógłbym stwierdzić, że znaczy on tyle co: „jest jak dzisiejszy gej”, a zatem zastraszony, niepewny własnego statusu politycznego, pozbawiony praw tylko z powodu jednej cechy, która według niektórych wystarcza za cały schemat osobowości. Życie, drodzy czytelnicy, w takim układzie będzie naznaczone pewnym stygmatem, sprowadzone do czystej biologii, niedomówione i, co najgorsze, kompletnie zlekceważone.

Za równie zlekceważonego możemy uznać głównego bohatera opowieści, jednego z niewielu pozostałych w Polsce katolików. Adam – bo tak brzmi imię tego szlachetnego, prawie czterdziestoletniego młodzieńca – podobnie jak większość osobników noszących to nieprzypadkowe imię znalazł się na ziemi, by coś zmienić, by nadać sens, a może go przywrócić. Trudno tak naprawdę orzec z perspektywy czytelniczej, a jeszcze trudniej zrobić to, gdy jest się centrum opowieści. Gdy jako człowiek znaczy się o wiele więcej niż powinno.

W jakim świecie żyje Adam? Otóż jego najbliższe otoczenie, ojczyzna – jeśli mielibyśmy sięgać do słownictwa emocjonalnego, czyli ulubionej broni populizmu – przedstawia klasyczną katastroficzną wizję opierającą się na największych lękach współczesności.
Polska późniejszego XXI wieku to kraj opanowany przez redemptosarmatyzm – polityczno-religijny ruch, który doskonale steruje wszelkimi obszarami życia obywateli. Na tyle doskonale, że znaczna część społeczeństwa pragnie uciec od rzeczywistości, dzięki czemu nielegalna produkcja alkoholu osiąga poziom dotąd nie spotykany, a alkoholizm staje się właściwie wyznacznikiem polskiej mentalności.
Przypomina to obrazy znane z chociażby książek Orwella, jednak w przeciwieństwie do autora „1984” Jędrzej Polak nie rezygnuje z kategorii religii w próbie budowania „społeczeństwa idealnego”, wprost przeciwnie – szkicuje jej ironiczny i niezwykle przejaskrawiony portret. Dość powiedzieć, że w redemptosarmackiej Polsce rolę środka płatniczego grają święte obrazki, złoty – jako symbol demokratycznego ucisku – został raz na zawsze skreślony z kart historii.

W świecie mistycznej obłudy – gdzie życie stanowi najwyższą wartość (nawet jeśli spędza się je wiecznie „pod wpływem” albo, co gorsza, w nieustającym strachu przed światem zewnętrznym) – nie ma miejsca dla namacalnych przywódców, wszystko musi rozgrywać się na płaszczyźnie duchowej. A tego typu wsparcia redemptosarmatyzm z chęcią udziela, pod warunkiem, że potrzebujący należy do Nowego Ludu Wybranego.
Wszak jak głosi Objawienie Toruńskie: „Bóg jest niezmienny w swej polskości, co rozumie się samo przez się”.


Książkę Polaka należy czytać ostrożnie. Z każdym możliwym rodzajem dystansu. Zarówno religijnego, jak i społecznego, a nawet historycznego. Oderwanie się od emocjonalnego bagażu naszej tradycji to najlepsza droga do zadowalającej lektury. Obiektywizm staje się tu fundamentem odpowiedniej recepcji. Jeśli czytelnikowi uda się zachować taką postawę – polecam.

piątek, 10 października 2008

Salve Regina!

Salve Regina!
Z Jaworzna-Szczakowej do Lichenia w 75 minut

Jest coś mistycznego w sztuce monodramu, który – jako rodzaj przedstawienia – w sposób paradoksalny przez maksymalne zminimalizowanie ilości głosów scenicznych prowokuje najintensywniejszy dialog z publicznością. Dialog – wypada zaznaczyć – na poziomie daleko bardziej zaawansowanym niż słowa. Zawiera on bowiem w sobie mowę rozumianą dosłownie, dźwięki (te tworzone i odgrywane), muzykę, światła, efekty dostępne jedynie w światku teatralnym, słowem wszystko to, co – z przyczyn estetycznych – na co dzień nie ma prawa przebywać na tym samym poziomie opisu. Język to jedno, performance to drugie, a i wiele innych czynników składa się na kolejne części wydarzenia teatralnego, na których analizę, niestety, pozwolić sobie – z racji braku odpowiednich narzędzi teatrologicznych – nie mogę.
Monodram zaprezentowany przez Michała Witkowskiego – bo o „Barbara Radziwiłłówna Show” mowa – zawiera w sobie oryginalność jednoosobowego widowiska, ale posiada także pierwiastek na większą skalę nieznany temu gatunkowi, mianowicie – widza wtajemniczonego. Oczywiście, spotkaliśmy się z tym już wcześniej, chociażby w teatrze oświeceniowym, w którym prym wiodły przede wszystkim konwencje. Publiczność zdawała sobie sprawę z przebiegu sztuki, a mimo wszystko bawiła się znakomicie. Zresztą doświadczamy dziś czegoś podobnego, gdy po raz kolejny idziemy do teatru, aby po raz kolejny nacieszyć zmysły dziełami Fredry, Moliera i innych. Jednak większość widzów traktuje osiemnastowieczne sztuki jako atrakcje o zabarwieniu historycznym, podróż do czasów i manier dostępnych już tylko dzięki pamiątkom przeszłości. Z „Barbarą” jest inaczej.
Bo choć to także rodzaj podróży czasoprzestrzennej – do Polski odnoszącej się z czułością do cinkciarzy, badylarzy i innych zamierających profesji, gdzie słowa „idź i zapierdol im drukarkę” nikogo nie dziwiły – to jednak gotowy jestem uznać to artystyczne wydarzenie przede wszystkim za portret Polaka. Namalowany – i to dosłownie! – węglem z kopalni „Mysłowice”. Może na początku rzeczony Polak wydaje się nieco specyficzny. Jednak odbiorca szybko odkryje, że tak jak spora część narodu właściciel lombardu „Bastion” jest samotny, a w dodatku uczepiony doczesności w sposób zdecydowanie przesadny. Wiara w materializm jednocześnie pozwala na wyśmiewanie prze-intelektualizmu coraz szybciej zbliżającego się XXI stulecia i (co doprawdy zabawne, bo w swojej hipokryzji doskonale logiczne!) doznawanie objawień na wskroś mistycznych, podszytych ukrytym tragizmem.
Ale to wszystko widz już wie, bo odnalazł na kartach powieści albo usłyszał od osoby zorientowanej. Nie mogło być inaczej. Na widza nieuświadomionego nie ma przed sceną miejsca. Jeśli jednak znalazłby się, dajmy na to, na przedstawieniu przez przypadek – zobaczyłby to, co w skrócie pozwoliłem sobie wyłożyć powyżej. Człowiek zorientowany, do którego będę bez przerwy wracał, nie tylko w samej „Barbarze”, ale także we wcześniejszej twórczości „Michaśki” zobaczy znak naszych czasów (może zapoczątkowany już przez Moliera?) – autora rozprawiającego się z własnym dziełem, co mógłbym nazwać interpretacją ostateczną.
Miewaliśmy to w sztuce rodzimej już wcześniej. Wieszczowie nasi zabawiali przecież w ten sposób sobie współczesnych wielbicieli oraz siebie nawzajem (choć tu „zabawianie” należałoby zapewne zastąpić „rywalizację”, a w niektórych przypadkach nawet „walką”) podczas uprawianych z zacięciem improwizacji. Nieistotne jednak ani kto przodował, ani ile wynieśliśmy z doświadczeń teatralnych od, nie przymierzając, średniowiecza. Kwestia, do której bez przerwy zmierzam i dobrnąć nie mogę z powodu co rusz nasuwających się szczegółów historycznoliterackoteatrologicznych, dotyczy wykonania i odbioru „Barbary” oraz mojego prywatnego zachwytu nad nią.
Nie można jednak powyższych roztrząsań teoretycznych nazwać niepotrzebnymi. Wspomnienie średniowiecza przywołuje nieunikniony kontekst mistycyzmu (czy wolno mi naprędce skonstruować termin mistycyzm nowopolski?), a mianowicie – misteria. Długo borykałem się z ewentualnym obrazoburczym charakterem stosowania takiego określenia względem sztuki niekoniecznie świętej, a może wręcz niewyświęconej. Wtedy jednak ukazała się przede mną magia ponorwidowskiej epoki, gdzie słowo można dobrowolnie modelować, nadawać mu symboliczne, zagadkowe, a czasem nawet zaprzeczające źródłu znaczenie, i już wiedziałem, że wybrałem dobrze.
Zatem misterium. I jeśli dokonamy takiej interpretacji, otrzymamy dzieło, które chciałbym widzieć jako neolament. Nie bez powodu w trakcie przedstawienia Witkowski okrywa głowę szalem niczym niegdyś w Palestynie kobiety. Dzięki temu widzę w nim ucieleśnienie Matki Boskiej, nasza nowa, queerowo-polska Maryja przemawia do widowni z przejęciem godnym tonu utworu „Posłuchajcie bracia miła...” Nie opłakuje jednak jednostkowej tragedii Chrystusa, ale pochyla się nad wieloma duszami. Ludzie zniszczeni przez brak poznania siebie samych mogliby znaleźć ukojenie w tych męsko-matczynych ramionach.
Michał Witkowski przyzwyczaił nas do literatury w postaci terapii szokowej i nadal nie rezygnuje z takiej formy. Zachowuje ją nie tylko wewnątrz swoich książek, ale także we wszelkiego rodzaju interpretacjach. To chciałbym podkreślić na zakończenie. Pomimo zmiany medium, przekaz pozostaje identyczny, a po tym właśnie poznaje się prawdziwe dzieło.
Salve regina!


czwartek, 25 września 2008

Zabójstwo Buziaczka - Mehmet Murat Somer

Książek podejmującej temat transpłciowości w Polsce dosłownie za grosz. Można co prawda wymienić kilka dość ciekawych eksperymentów pisarskich – przez które rozumiem głównie biograficzne tytuły (w większości wspomnienia osób transseksualnych) – jednakże jak dotąd nie doczekała się nasza literatura trans-dzieł w dosłownym tego słowa znaczeniu. Zapewne dlatego musimy sięgać po teksty zagranicznych autorów. Co ciekawe, także z krajów, których nie podejrzewalibyśmy o queerowe zapędy.

Przyznam szczerze – gdy po raz pierwszy usłyszałem o „Zabójstwie Buziaczka”, nie mogłem uwierzyć, że tego typu historia wyszła spod ręki tureckiego autora. Przemawiał przeze mnie wtedy rodzaj nieufności, może nawet niesprawiedliwego uprzedzenia. Znikł on jednak szybko, głównie dzięki wizycie autora w Polsce. Jeszcze przed przeczytaniem książki wiedziałem, że w tym wypadku mam do czynienia z człowiekiem niezwykle otwartym.

Jednakże – jak wiadomo – podczas zaznajamiania się z treścią książki, należy zdystansować się do autora, ile tylko można. Dlatego dopiero po odsunięciu na bok prywatnych sympatii byłem gotowy zmierzyć się z najnowszym kryminałem Mehmeta Murata Somera.

Ciekawa to historia. Rzut oka na stambulski trans-światek (głównie z perspektywy jednej z jego członkiń) – raj dla transwestytów, transgenderystów, może niekiedy i transseksualistów, a także tych nie do końca płciowo określonych, pozostających pomiędzy. Świat opanowany przez zabawę, kluby i, nie ma co ukrywać, prostytucję. Świat, którym pewnego dnia wstrząsa wiadomość o morderstwie. I chociaż tego typu wypadki zdarzały się wcześniej – Turcja podobnie do większości krajów na świecie nie jest wolna od transfobii – kulisy morderstwa i niektóre poszlaki sugerują, że zbrodnia nie należy do typowych i kryje się za nią coś więcej.

Buziaczek – tytułowa ofiara – na pewno nie podzielił losu setek przypadkowo zabitych prostytutek. Tak przynajmniej sądzi główna bohaterka (i jednocześnie narratorka) powieści – kobieta dla siebie i w większość nocy, na co dzień (jako mężczyzna) pracownik firmy informatycznej – bez wątpienia rewolucyjna postać w historii światowego kryminału. Detektyw-transwestyta.

Wrażenia z lektury wyniosłem zdecydowanie pozytywne. Dobrze było przeczytać coś o znanych sobie zjawiskach w kulturze, której właściwie w ogóle się nie zna. Książka jako kryminał nie do końca przekonująca, ale na pewno potrafi utrzymać czytelnika w napięciu.

„Zabójstwo Buziaczka” to jednak coś więcej. To opowieść o inności, hipokryzji, społecznym zakłamaniu, dekadencji, a nade wszystko o ludzkiej naturze i niemożności jej ujarzmienia. To ponadto umiejętna gra konwenansami, genialne spojrzenie na stereotypowość męskości i kobiecości oraz ironiczno-groteskowa wizytówka tureckiego świata tzw. „branży”.

Istny smaczek.  

piątek, 5 września 2008

Zapamiętane w ciele - Shauna Baldwin Sighn

Wraz z manią na indyjskie kino (tzw. Bollywood), która rozpoczęła się w Polsce dobre kilka lat temu – i chyba można pokusić się o stwierdzenie, że szczyt popularności ma właściwie za sobą – do naszego kraju przywędrowały książki o tematyce dalekowschodniej. Przykładem tego typu literatury jest powieść autorstwa Shauny Singh Baldwin „Zapamiętane w ciele”.

Zaczyna się niemalże tradycyjnie. Od narodzin, czyli początku właściwie każdej ludzkiej historii. Jednakże już na wstępie napotykamy pewnego rodzaju niespodziankę. A mianowicie, dziecko wcale nie przeżywa przyjścia na świat po raz pierwszy. Zgodnie z hinduskimi (a może powinienem je określić mianem indyjskich) wierzeniami dusza nowo narodzonej istoty dobrze pamięta swoje poprzednie wcielenie i wielce ubolewa nad faktem, że bogowie postanowili zdegradować je w randze bytów. Nastąpiło cofnięcie w procesie samodoskonalenia. Urodziła się dziewczynka.

Tytuł i wspomniany wstęp sugerują, że całość będzie opowieścią wyłącznie biograficzną, jednakże nic bardziej mylnego. „Zapamiętane w ciele” jest bowiem doskonałym warsztatowo (co zasługa zapewne nie tylko autorki, ale także tłumacza – Michała Juszkiewicza) historycznym portretem dziejów Indii po roku 1937, ze szczególnym uwzględnieniem powstania państwa Pakistan i konsekwencji tej niekoniecznie rozsądnej politycznie decyzji.

Ponadto – co również zawdzięczamy świetnemu przygotowaniu teoretycznemu pani Baldwin – powieść wnika wewnątrz kultury sikhijskiej (tej nie zawsze dostrzeganej i wręcz przyćmiewanej przez hinduską), badając ją przede wszystkim od strony tzw. „genderu” (nasz rodzimy, europejski termin niekoniecznie idealnie oddaje problematykę, ale dość dobrze ją określa). Zobaczymy w książce problemy kobiet (szczególnie w porównaniu do mężczyzn) oraz, co niektórych może zaciekawić, przyjrzymy się człowiekowi wrastającemu w kulturę, który dopiero po bezrefleksyjnym dzieciństwie zdaje sobie sprawę z tego, że nie zawsze da się być sobą.

O tym właśnie przekona się główna bohaterka powieści – szesnastoletnia Rup, której ojciec jest zmuszony z powodu kłopotów finansowych wydać córkę za mąż za ponad dwa razy starszego od niej Sardadźiego. Jakby tego było mało, dziewczyna będzie jego drugą żoną, ponieważ pierwsza – Satja – nie spełniła najważniejszego zadania sikhijskiej kobiety – nie potrafiła urodzić swojemu małżonkowi ani jednego dziecka. Dla Rup ma się odtąd rozpocząć życie pełne rozczarowań i strachu. Satja nie ma zamiaru tak łatwo oddać wszystkich należnych jej przywilejów młodszej od siebie o ponad dwadzieścia lat nastolatce. Za żadną cenę.

Niestety zwady pomiędzy małżonkami i nie do końca przemyślany trójkąt nie są jedynymi problemami rodziny Sardadźiego. W kraju wrze. Konflikty między hindusami, sikhami, a muzułmanami przy jednoczesnej jurysdykcji Anglików przybierają makabryczne rozmiary. Nawet mądrości Mahatmy Gandhiego przestają powoli przemawiać ludziom do rozumu. Można powiedzieć, że Indie znajdują się o krok od wojny. Wojny właściwie religijnej, w której najbardziej ucierpią sikhowie, ponieważ – jak zwykle zresztą – nikt ich tak naprawdę nie dostrzega.

Historię młodej Rup można czytać na kilka sposobów. Dla jednych będzie to tylko i wyłącznie powieść obyczajowa, swoiste indyjskie love story na miarę „Przeminęło z wiatrem”. Drudzy dostrzegą, być może, więcej i podobnie do mnie wyniosą z lektury chociaż minimum wiedzy kulturoznawczej i historycznej. Co prawda autorka dawkuje to drugie miejscami dość drastycznie, ale warsztat pisarski i niebanalna fabuła czynią z „Zapamiętane w ciele” książkę, do której na pewno warto zajrzeć.

Dla zainteresowanych Indiami jest to natomiast pozycja obowiązkowa.

czwartek, 7 sierpnia 2008

Na ziemi niczyjej - Anna Brzezińska, Grzegorz Wiśniewski

Wojna zostawia trwały ślad w psychice człowieka. I to nie tylko osoby biorącej w niej udział, ale także jej bliskich. Jednakże to szczególnie żołnierze narażeni są na niemalże całkowitą utratę własnego człowieczeństwa. Doświadczenia wojenne budzą w ludziach bestię, z której istnienia zdajemy sobie sprawę dopiero w chwili śmiertelnego zagrożenia. W sytuacjach beznadziejnych, zupełnie bez wyjścia, tylko zwierzęcość może uratować przed utratą zmysłów. Szczególnie gdy trafi się misja w pobliżu lub – co najgorsze – na ziemi niczyjej.

Dziwaczne to miejsce. Przestrzeń bez reguł i zasad, otoczona bezprawiem bitwy, naznaczona zasiekami, minami, lejami po bombach i trupami tych, którzy ośmieli się wtargnąć w odwiecznie nieruchomy krajobraz. W ziemię niczyją wsiąka zarówno krew poległych, jak i historie ich dotychczasowych zmagań na polu bitwy. Jak dobrze, że ktoś postanowił je przywołać, nawet jeśli zrobił to częściowo pod postacią fikcji.

Książce Anny Brzezińskiej i Grzegorza Wiśniewskiego należał się ten nieco patetyczny wstęp. Przede wszystkim po to, by postawić wyraźną granicę między pierwszym tomem serii „Wielka Wojna” – „Za króla, ojczyznę i garść złota” – a drugim, czyli najnowszym – „Na ziemi niczyjej”. Tym razem, w przeciwieństwie do poprzedniej historii, czytelnik nie zapozna się z ironicznie i kpiarsko zarysowanymi przygodami nieposłusznych drużyn. Kolejna część trylogii przynosi posępny, ciężki emocjonalnie i naznaczony przeraźliwym realizmem (zwłaszcza w przedstawianiu ludzi w sytuacjach zagrożenia) klimat.

W skład tomu wchodzą trzy historie.

„Chwała ogrodów” – pisana przez autorów wspólnie – w której ziemia niczyja przybiera obraz rodem z koszmarnego snu połączonego z piekłem w ujęciu dantejskim. Pośród chaosu walk podstarzały korespondent wojenny Rylan próbuje odnaleźć swojego jedynego syna. Oboje z żoną starają się pogodzić ze stratą kolejnego dziecka, jednakże bezpański pas bitewnej ziemi pozostaje niewzruszony na rozpaczliwe nawoływania rodziców...
Kolejny tekst – „Śpiew nad otchłanią” Grzegorza Wiśniewskiego – opowiada historię Johanna, weterana wojny pozycyjnej, który po pobycie na oddziale zamkniętym próbuje powrócić do stanu sprzed wojny. Kiedy, podobnie jak inni, cieszył się życiem i nie znał okropności bitew. Niestety, nie wszystko układa się po jego myśli i dlatego nawet pośród oceanu usłyszy głos, który zawiódł innych prosto w ramiona otchłani.
I wreszcie tekst będący tytułem zbioru – „Ziemia niczyja” – jego akcja rozgrywa się w trakcie bitwy pod Passchendaele, zwanej także trzecią bitwą pod Ypres. Uwikłane w wojnę, starające się pozostać neutralnymi wobec konfliktu beginki strzegą pewnej tajemnicy. Za pomocą krosien tkają gobeliny, które mają pomóc w podtrzymaniu spokoju wokół zgromadzenia. Jednakże jak można mówić o spokoju, gdy wokoło trwają walki? Okazuje się, że wojna nie jest jedynym, czego należy się obawiać.

Przyznam szczerze, że właśnie taki rodzaj fantastyki niezwykle mi odpowiada. Podczas lektury odniosłem wrażenie, jakby cechy istotnie łączące zawartość tomu ze wspomnianym gatunkiem były jedynie pretekstem (zwłaszcza że każdy tekst opatrzono przypisem końcowym w postaci faktów, które zainspirowały autorów) do snucia rozważań na temat wpływu wojny na człowieka. Mógłbym nawet pokusić się o wielkie „C” w powyższym zdaniu, ponieważ nie można odmówić autorom umiejętności portretowania sylwetek naprawdę różnorodnych. Od rodziców ciężko przeżywających stratę dzieci, przez doskonale dających sobie radę na polach walki, twardych wojaków, aż do tych nielicznych, których bitewne przygody zakończyły się w szpitalu psychiatrycznym. Innymi słowy –mnogość ludzkich istnień połączonych jedną skazą. Wielką Wojną.

Przeczytałem z zapartym tchem i bezczelnie krzyknę: Więcej!

Ale cóż... Trzecia część dopiero w przygotowaniu. Pozostaje tylko uzbroić się w cierpliwość.

sobota, 19 lipca 2008

Galaktyka języka internetu - Joanna Wrycza

Internet jest właściwie wszechobecny. Nie można się nie zgodzić z tym założeniem. Nawet jeśli ktoś nie korzysta z bogactw Sieci bezpośrednio, w jakiś sposób pozostaje z nią związany. I chociaż mamy z nim styczność na co dzień, tak naprawdę niewiele wiemy o samej istocie Internetu. Mowa tu nie tylko o historii, ale także o możliwościach działań w sieci. Znikoma struktura także wydaje się godna uwagi.

Masowy dostęp i dosłowna wolność zamieszczania materiałów sprawiły, że Internet stał się czymś w rodzaju info-śmietnika. Na gruncie wirtualnym nie da się ogarnąć wciąż rozrastającego się chaosu, ale można przynajmniej próbować przyglądać się Sieci z punktu widzenia nauki. I to właściwie każdej. Internet może być poddawany analizie przez psychologów, socjologów, filozofów, znawców wszelkiego rodzaju dyscyplin. Z tego prawa korzysta autorka „Galaktyki języka internetu”. W jedenastu esejach próbuje zawrzeć filologiczny pogląd (literaturo- i językoznawczy) na wybrane zagadnienia, które uznała za szczególnie interesujące w internetowej komunikacji.

Co przede wszystkim rzuca się w oczy na samym początku, to świetne przygotowanie bibliograficzne. Świetne przede wszystkim dlatego, że wielopoziomowe. Autorka podzieliła źródła na te tradycyjne (publikacje zwarte i periodyki) oraz internetowe. Obecność tych drugich nie jest niczym szczególnym, zważywszy na charakter książki, jednakże sięgniecie do poważanych czasopism (chociażby „Tekstów Drugich”), czy prac autorstwa Einsteina, Fromma, Foucaulta (i wielu innych znakomitych osobistości) potwierdza wnikliwość warsztatu badaczki. Joanna Wrycza próbuje tym samym podjąć poruszane w esejach tematy z wielu, często sprzecznych punktów widzenia, co niekiedy nadaje tekstom kształt syntezy, pewnego rodzaju omówienia.
Nie oznacza to jednak, że autorka pozostaje bezkrytyczna wobec opisywanych zjawisk. Wprost przeciwnie. W artykułach poświęconych projektom spod znaku Wiki stara się nie tylko zachwycać idealistycznymi pobudkami tworzenia tzw. „serwisów masowej wiedzy”, ale także podchodzi do pomysłu realistycznie i w przekonujący sposób neguje użyteczność obecnej formy internetowej leksykografii.
Poza wspomnianymi tematami „Galaktyka języka internetu” porusza także problem komunikacji polifonicznej. Co prawda nie narodziła się ona wraz z Siecią, ale stała się jak gdyby jej wyznacznikiem. Autorka zderza tradycyjną recenzję z przeróżnymi formami spotykanymi w wirtualnym świecie – od zwykłego komentarza do tzw. e-recenzji. W tematykę wielogłosowości wpisuje się także esej poświęcony kulturze prowadzenia sporów na forum internetowym. Struktura i sposób konwersacji zostają przedstawione poprzez zderzenie z historycznymi formami dyskusji kilkuosobowych.
Ponadto w książce czytelnik znajdzie teksty typowo filologiczne – analizę zjawiska emotikon w kontekście interpunkcyjnym, obrazkowości komunikacji jako nowego systemu piktograficznego oraz (już podpadające pod literaturoznawstwo) artykuły poświęcone nowoczesnej powieści epistolarnej (e-mailowej), gatunkowej przynależności blogów i pozycji tradycyjnych tekstów drukowanych wobec formatów cyfrowych.

W ramach podsumowania należy wspomnieć, że zaprezentowany przez wydawnictwo Novae Res zbiór stanowi jedynie podstawę do filologicznych badań nad Internetem (rozumianym przede wszystkim jako sposób życia). Możliwości analizy są niemalże nieskończone. Mam nadzieję, że „Galaktyka języka internetu” nie będzie jedyną tego typu pozycją na rynku.


Warto, po tysiąckroć warto. Nawet jeśli z filologią ma się niewiele wspólnego.

czwartek, 14 lutego 2008

Kwadratura trójkąta - Marcin Wolski

„Kwadratura trójkąta” inaczej „Wolski w shortach (1)” to zaproponowany przez wydawnictwo Solaris zbiór krótkich form literackich z oszałamiającego dorobku Marcina Wolskiego – postaci nietuzinkowej i dobrze znanej polskim wielbicielom fantastyki chociażby dzięki takim tytułom jak: „Laboratorium 8” (także jako słuchowisko radiowe), „Agent dołu” czy „Klucz do Apokalipsy”.

W pierwszym tomie szortów znalazły się utwory powstałe w latach siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych „z radia wzięte” – jak sam autor wspomina we wstępie. Umieszczone w zbiorze nowelki i mikropowieści w większości po raz pierwszy ujrzały światło dzienne w magazynie „60 minut na godzinę”, a później weszły w skład osobnych tomów ( zresztą według nich są one umieszczone w „Kwadraturze”): „Sześćdziesiąt minut na godzinę”, „Z przymrużeniem ucha” oraz „Tragedia Nimfy 8”. Do całość dołączono ponadto średniej długości powieść, po której zbiór odziedziczył swój nieco tajemniczy, a może nawet intrygujący tytuł.

Dość informacji wprowadzających. Czas na przyjrzenie się treści. „Proszę opuścić pasy, nie regulować radioodbiorników i nie traktować przedłożonego materiału zbyt serio” – tymi słowami autor kończy wstęp, a ja chciałbym za te wskazówki serdecznie podziękować. Radioodbiornika nie regulowałem i w konsekwencji bawiłem się świetnie.

Trudno tak naprawdę opisać wszystkie nowelki i opowiadania po kolei. Niektóre swoją objętością nie przekraczają jednej strony, inne co prawda dobijają nawet do dziesięciu, ale nie w tym rzecz. Każde pojedyncze dziełko kryje w sobie nutkę absurdu, nieco przewrotności, czasem nawet zdawało mi się, że spomiędzy kartek spogląda na mnie bezczelny (to słowo ma tu wydźwięk raczej podziwu niż pogardy, proszę wziąć tę kwestię pod uwagę), oczekujący odpowiednich reakcji, psychologizujący ironista (a może ironizujący psycholog). Jakby za narratorem stał ktoś wyższy statusem, kto podpowiada, jakich chwytów użyć, aby zadziwić czytelnika i zrobić wszystko, by był zmuszony przewracać kartki bez opamiętania. Tak właśnie czyta się krótkie formy Wolskiego. Akapit za akapitem, historyjkę za historyjką, w tempie iście szaleńczym. Nie da się inaczej. Zwyczajna, ludzka ciekawość pcha człowieka coraz dalej i dalej, aż nagle, gdy strona numer 229 ustępuje roztrzęsionym, zaintrygowanym palcom, okazuje się, że to już koniec, nie ma więcej zabawnych, niekiedy wręcz sarkastycznych dziełek. Rozpoczyna się prawie dwustustronicowa powieść i właśnie jej poświęcę więcej, z racji objętości, uwagi.

„Kwadraturę trójkąta” można by opisać w kilku słowach jako „powieść kryminalną, osadzoną w realiach innego świata”. Można by, ale wtedy takie przedstawienie pozbawiałoby całość pewnego smaczku. Smaczku, który nie jest do końca na wyciągnięcie ręki, trzeba umieć go odszukać, niemalże „wejść w fabułę”.
Akcja powieści toczy sie na Innej – planecie nazwanej tak przez pierwszych osadników. Legenda głosi, że pochodzili z położonej po drugiej stronie Drogi Mlecznej tajemniczej Ziemi, skąd zostali przeniesieni przez niewiadomą siłę. Jej tożsamość nadal pozostaje w ukryciu, niektórzy czczą ja jako bóstwo i nazywają Przesadzaczem (w kontekście ogrodniczym), inni ostentacyjnie odrzucają wiarę w przesadność starych opowieści i zgodnie twierdzą, że żadnej Ziemi nie było.
Jednakże Marka Ursina – pracownika i przyjaciela Quintusa Cedrusa – nie obchodzą ani duchowe, ani filozoficzne sprawy. Ma w życiu ważniejszy cel. Jako consulantor robi wszystko, żeby pomóc swojemu pracodawcy wspiąć się na polityczne wyżyny. Wszak tylko Cedrus godny jest tytułu Super Navigatora Archipelagu, Pierwszego Konsula, Wielkiego Pontifeksa, Szefa Legionów i Czterech Flot. Tylko on może zostać Demokratycznym Zwierzchnikiem Federacji.
Jednakże coś wisi w powietrzu. Marek dowiaduje się o człowieku, który koniecznie chce audiencji u Quintusa, ponoć ma wiadomości na temat spisku na życie nowego Super Navigatora. Niestety, wiadomość nigdy nie ujrzy światła dziennego – mężczyzna ginie w tajemniczych okolicznościach. Dowody sugerowałyby samobójstwo, ale nie wszystko do siebie pasuje. Pozostaje kilka niewyjaśnionych, niepokojących szczegółów. Mniej więcej w tym czasie na scenę wkracza Leontias zwany Słowianinem – człowiek, od którego tak naprawdę zależeć będzie przyszłość Archipelagu. Od niego i najbliższych, niezwykle młodych współpracowników – nachalnej Dii i inteligentnego, ale dość naiwnego Gurusa.

Co odkryją i czy tak naprawdę śledztwo w ogóle się powiedzie – tego czytelnik dowie się z lektury, ja jedynie mogę zachęcić. A zachęcam. Po pędzących nowelkach przydaje się dłuższy przystanek, a takim właśnie jest „Kwadratura trójkąta”. To błyskotliwa, naszpikowana aluzjami kulturowymi, politycznymi i historycznymi – nie sposób przejść obojętnie. A jeśli dodamy do tego dość ciekawą (i ironiczną zarazem!) kreację bohaterów, pozostaje tylko sięgnąć i dobrze się bawić. Nie reguluj, czytelniku, radioodbiornika. Nie trzeba.