wtorek, 21 października 2008

Jędrzej Polak - Życie jest gejem

Polokatolicki katastrofizm

Polokatolicyzm, czyli nie do końca chrześcijańskie nastroje połączone z przenarodowioną megalomanią, to jeden z głównych problemów współczesnego państwa polskiego. Społeczeństwo wykazuje przy tym niemalże agresywną dwoistość. Naprzeciw siebie stają wyrośli jeszcze z tradycji oświeceniowej sarkastyczni ateiści oraz trwający w konserwatywnym świecie czerni i bieli polokatolicy. Nie szczędzą sobie kąśliwych uwag i – jak to zwykle w tego typu konfliktach bywa – nie dopuszczają się nawzajem do głosu.

Gdzieś obok tego nieustającego, wciąż zaostrzającego się dyskursu dwóch skrajności znajdują się ci próbujący pogodzić racje. Zwolennicy dialogu logiki z wiarą, którzy chcą naprawić relacje „wewnątrznarodowe” i – czasem wbrew zdrowemu rozsądkowi – próbują pojednać to, co z definicji podzielone i wrogie. Z tego powodu ci mniej liczni muszą uciekać się do formy nieznającej krzyku, a przynajmniej nie dosłownego – do literatury.
Literatura jednak nie wystarcza. Dobry komentarz potrzebuje wizji, a do tego wizji przemawiającej do każdego. Stąd najprostszym wyborem zdaje się katastrofizm, wszak nic tak nie otrzeźwia jak wizja końca dziejów. Wiedział to dobrze Jędrzej Polak, gdy zabierał się do pisania swojej książki „Życie jest gejem”.

Pochodzenia tytułu można się jedynie domyślać i zapewne każdy, w zależności od poglądów, inaczej go odczyta. W ramach prywatnej refleksji mógłbym stwierdzić, że znaczy on tyle co: „jest jak dzisiejszy gej”, a zatem zastraszony, niepewny własnego statusu politycznego, pozbawiony praw tylko z powodu jednej cechy, która według niektórych wystarcza za cały schemat osobowości. Życie, drodzy czytelnicy, w takim układzie będzie naznaczone pewnym stygmatem, sprowadzone do czystej biologii, niedomówione i, co najgorsze, kompletnie zlekceważone.

Za równie zlekceważonego możemy uznać głównego bohatera opowieści, jednego z niewielu pozostałych w Polsce katolików. Adam – bo tak brzmi imię tego szlachetnego, prawie czterdziestoletniego młodzieńca – podobnie jak większość osobników noszących to nieprzypadkowe imię znalazł się na ziemi, by coś zmienić, by nadać sens, a może go przywrócić. Trudno tak naprawdę orzec z perspektywy czytelniczej, a jeszcze trudniej zrobić to, gdy jest się centrum opowieści. Gdy jako człowiek znaczy się o wiele więcej niż powinno.

W jakim świecie żyje Adam? Otóż jego najbliższe otoczenie, ojczyzna – jeśli mielibyśmy sięgać do słownictwa emocjonalnego, czyli ulubionej broni populizmu – przedstawia klasyczną katastroficzną wizję opierającą się na największych lękach współczesności.
Polska późniejszego XXI wieku to kraj opanowany przez redemptosarmatyzm – polityczno-religijny ruch, który doskonale steruje wszelkimi obszarami życia obywateli. Na tyle doskonale, że znaczna część społeczeństwa pragnie uciec od rzeczywistości, dzięki czemu nielegalna produkcja alkoholu osiąga poziom dotąd nie spotykany, a alkoholizm staje się właściwie wyznacznikiem polskiej mentalności.
Przypomina to obrazy znane z chociażby książek Orwella, jednak w przeciwieństwie do autora „1984” Jędrzej Polak nie rezygnuje z kategorii religii w próbie budowania „społeczeństwa idealnego”, wprost przeciwnie – szkicuje jej ironiczny i niezwykle przejaskrawiony portret. Dość powiedzieć, że w redemptosarmackiej Polsce rolę środka płatniczego grają święte obrazki, złoty – jako symbol demokratycznego ucisku – został raz na zawsze skreślony z kart historii.

W świecie mistycznej obłudy – gdzie życie stanowi najwyższą wartość (nawet jeśli spędza się je wiecznie „pod wpływem” albo, co gorsza, w nieustającym strachu przed światem zewnętrznym) – nie ma miejsca dla namacalnych przywódców, wszystko musi rozgrywać się na płaszczyźnie duchowej. A tego typu wsparcia redemptosarmatyzm z chęcią udziela, pod warunkiem, że potrzebujący należy do Nowego Ludu Wybranego.
Wszak jak głosi Objawienie Toruńskie: „Bóg jest niezmienny w swej polskości, co rozumie się samo przez się”.


Książkę Polaka należy czytać ostrożnie. Z każdym możliwym rodzajem dystansu. Zarówno religijnego, jak i społecznego, a nawet historycznego. Oderwanie się od emocjonalnego bagażu naszej tradycji to najlepsza droga do zadowalającej lektury. Obiektywizm staje się tu fundamentem odpowiedniej recepcji. Jeśli czytelnikowi uda się zachować taką postawę – polecam.

piątek, 10 października 2008

Salve Regina!

Salve Regina!
Z Jaworzna-Szczakowej do Lichenia w 75 minut

Jest coś mistycznego w sztuce monodramu, który – jako rodzaj przedstawienia – w sposób paradoksalny przez maksymalne zminimalizowanie ilości głosów scenicznych prowokuje najintensywniejszy dialog z publicznością. Dialog – wypada zaznaczyć – na poziomie daleko bardziej zaawansowanym niż słowa. Zawiera on bowiem w sobie mowę rozumianą dosłownie, dźwięki (te tworzone i odgrywane), muzykę, światła, efekty dostępne jedynie w światku teatralnym, słowem wszystko to, co – z przyczyn estetycznych – na co dzień nie ma prawa przebywać na tym samym poziomie opisu. Język to jedno, performance to drugie, a i wiele innych czynników składa się na kolejne części wydarzenia teatralnego, na których analizę, niestety, pozwolić sobie – z racji braku odpowiednich narzędzi teatrologicznych – nie mogę.
Monodram zaprezentowany przez Michała Witkowskiego – bo o „Barbara Radziwiłłówna Show” mowa – zawiera w sobie oryginalność jednoosobowego widowiska, ale posiada także pierwiastek na większą skalę nieznany temu gatunkowi, mianowicie – widza wtajemniczonego. Oczywiście, spotkaliśmy się z tym już wcześniej, chociażby w teatrze oświeceniowym, w którym prym wiodły przede wszystkim konwencje. Publiczność zdawała sobie sprawę z przebiegu sztuki, a mimo wszystko bawiła się znakomicie. Zresztą doświadczamy dziś czegoś podobnego, gdy po raz kolejny idziemy do teatru, aby po raz kolejny nacieszyć zmysły dziełami Fredry, Moliera i innych. Jednak większość widzów traktuje osiemnastowieczne sztuki jako atrakcje o zabarwieniu historycznym, podróż do czasów i manier dostępnych już tylko dzięki pamiątkom przeszłości. Z „Barbarą” jest inaczej.
Bo choć to także rodzaj podróży czasoprzestrzennej – do Polski odnoszącej się z czułością do cinkciarzy, badylarzy i innych zamierających profesji, gdzie słowa „idź i zapierdol im drukarkę” nikogo nie dziwiły – to jednak gotowy jestem uznać to artystyczne wydarzenie przede wszystkim za portret Polaka. Namalowany – i to dosłownie! – węglem z kopalni „Mysłowice”. Może na początku rzeczony Polak wydaje się nieco specyficzny. Jednak odbiorca szybko odkryje, że tak jak spora część narodu właściciel lombardu „Bastion” jest samotny, a w dodatku uczepiony doczesności w sposób zdecydowanie przesadny. Wiara w materializm jednocześnie pozwala na wyśmiewanie prze-intelektualizmu coraz szybciej zbliżającego się XXI stulecia i (co doprawdy zabawne, bo w swojej hipokryzji doskonale logiczne!) doznawanie objawień na wskroś mistycznych, podszytych ukrytym tragizmem.
Ale to wszystko widz już wie, bo odnalazł na kartach powieści albo usłyszał od osoby zorientowanej. Nie mogło być inaczej. Na widza nieuświadomionego nie ma przed sceną miejsca. Jeśli jednak znalazłby się, dajmy na to, na przedstawieniu przez przypadek – zobaczyłby to, co w skrócie pozwoliłem sobie wyłożyć powyżej. Człowiek zorientowany, do którego będę bez przerwy wracał, nie tylko w samej „Barbarze”, ale także we wcześniejszej twórczości „Michaśki” zobaczy znak naszych czasów (może zapoczątkowany już przez Moliera?) – autora rozprawiającego się z własnym dziełem, co mógłbym nazwać interpretacją ostateczną.
Miewaliśmy to w sztuce rodzimej już wcześniej. Wieszczowie nasi zabawiali przecież w ten sposób sobie współczesnych wielbicieli oraz siebie nawzajem (choć tu „zabawianie” należałoby zapewne zastąpić „rywalizację”, a w niektórych przypadkach nawet „walką”) podczas uprawianych z zacięciem improwizacji. Nieistotne jednak ani kto przodował, ani ile wynieśliśmy z doświadczeń teatralnych od, nie przymierzając, średniowiecza. Kwestia, do której bez przerwy zmierzam i dobrnąć nie mogę z powodu co rusz nasuwających się szczegółów historycznoliterackoteatrologicznych, dotyczy wykonania i odbioru „Barbary” oraz mojego prywatnego zachwytu nad nią.
Nie można jednak powyższych roztrząsań teoretycznych nazwać niepotrzebnymi. Wspomnienie średniowiecza przywołuje nieunikniony kontekst mistycyzmu (czy wolno mi naprędce skonstruować termin mistycyzm nowopolski?), a mianowicie – misteria. Długo borykałem się z ewentualnym obrazoburczym charakterem stosowania takiego określenia względem sztuki niekoniecznie świętej, a może wręcz niewyświęconej. Wtedy jednak ukazała się przede mną magia ponorwidowskiej epoki, gdzie słowo można dobrowolnie modelować, nadawać mu symboliczne, zagadkowe, a czasem nawet zaprzeczające źródłu znaczenie, i już wiedziałem, że wybrałem dobrze.
Zatem misterium. I jeśli dokonamy takiej interpretacji, otrzymamy dzieło, które chciałbym widzieć jako neolament. Nie bez powodu w trakcie przedstawienia Witkowski okrywa głowę szalem niczym niegdyś w Palestynie kobiety. Dzięki temu widzę w nim ucieleśnienie Matki Boskiej, nasza nowa, queerowo-polska Maryja przemawia do widowni z przejęciem godnym tonu utworu „Posłuchajcie bracia miła...” Nie opłakuje jednak jednostkowej tragedii Chrystusa, ale pochyla się nad wieloma duszami. Ludzie zniszczeni przez brak poznania siebie samych mogliby znaleźć ukojenie w tych męsko-matczynych ramionach.
Michał Witkowski przyzwyczaił nas do literatury w postaci terapii szokowej i nadal nie rezygnuje z takiej formy. Zachowuje ją nie tylko wewnątrz swoich książek, ale także we wszelkiego rodzaju interpretacjach. To chciałbym podkreślić na zakończenie. Pomimo zmiany medium, przekaz pozostaje identyczny, a po tym właśnie poznaje się prawdziwe dzieło.
Salve regina!