poniedziałek, 29 listopada 2010

Machete. Maczeta

Kariera Roberta Rodrigueza w zasadzie sama w sobie mogłaby być tematem filmowej biografii. Imponujący debiut projektem „El Mariachi” w 1992 roku, który kilka lat później przyniósł światu niezapomnianych „Desperados”, z Antonio Banderasem na czele. Później kilka mniej lub bardziej udanych produkcji, aż do sławetnego „Sin City” Franka Millera – filmu otwierającego współpracę z Quentinem Tarantino. I, wreszcie, projektu Grindhouse – jednej z najciekawszych prób stworzenia filmu klasy B w obrębie tzw. „Hollywood A”.

Wydaje się, że właśnie w tych zamiarach pozostał Rodriguez, gdy pracował nad swoim najnowszym dziełem – historią byłego meksykańskiego agenta – „Maczetą”. Produkcję tę zaliczyć można do typowego kina akcji niższych lotów, znajdziemy w niej wszystkie składniki będące w zasadzie jego wyznacznikami – od korupcji, przez dekadencką władzę, aż do poszukiwaniu zemsty. Włączając w to niezniszczalnego, nigdy niemylącego się, zawsze gotowego na najgorsze bohatera.

Maczeta, który – jak to bywa w tego typu historiach – pseudonim swój zawdzięcza ulubionemu typowi broni, to na pierwszy rzut oka zwyczajny, pracujący na czarno Meksykanin, starający się jakoś utrzymać na terytorium Stanów Zjednoczonych. Pomaga mu w tym kontakt z tzw. siecią, podziemną organizacją skupioną przede wszystkim na umożliwieniu wkradającym się do Teksasu imigrantom osiedlenia się w USA. Sieci przewodniczy SHÉ – legendarna założycielka, miłosierna Samaratynka dbająca o kogo tylko się da, anonimowy anioł. Obok niej – również przybyła z Meksyku, choć na nieco innej pozycji – agentka urzędu imigracyjnego, skupiona na odnajdywaniu nielegalnych osadników i ich deportacji. Obydwie niebezpieczne i zajadłe.
Pewnego dnia do Maczety uśmiecha się szczęście – otrzymuje ofertę 150 tysięcy dolarów za zabicie konserwatywnego senatora kandydującego na fotel prezydenta. Nie spodziewa się jednak, jak bardzo zgubne okaże się przyjęcie zadania. W rezultacie staje się jednym z pionków wielkiej gry politycznej, której korzenie sięgają samego Meksyku, a ściślej rzecz ujmując – wspomnień wroga sprzed lat.

Fabuła, jak można się domyślać, jest w tej produkcji sprawą drugorzędną. Naprawdę chodzi tu tylko to destrukcję. Oraz umiejętności wykorzystania znanych motywów, które pozwoliły stworzyć trzymające w napięciu, choć niekiedy rozgrywające się na granicy kiczu, tzw. „męskie kino”. Pomaga w tym również obsada – Robert de Niro obok Stevena Seagala (ten drugi już, niestety, bez legendarnego kucyka) to mieszanka więcej niż wybuchowa, to ziszczenie się dziecięcych marzeń o „ostateczności” filmu akcji. Rodriguez stworzył własnych „Expandables”.

Brzmi tandetnie. I tandetnie właśnie ma być, zamierzeń reżysera nietrudno się domyślić. Mimo wszystko jednak wydaje się, że historia mająca nawiązywać do klasycznych opowieści o gangsterskich porachunkach (niestroniących jednak od honorowości) wymknęła się reżyserowi spod kontroli. Wymknęła w znaczeniu wprowadzenia do filmu zbędnych motywów, postaci dosłownie rozczłonkowujących już i tak ledwo trzymającą się fabułę.

Rodriguez zbytnio się upolitycznił. Wprowadził do filmu akcji problem nielegalnej imigracji Meksykanów, którą widzi nie jako sprawę do rozwiązania (obojętnie w jakim sensie przyjmujemy ideę „rozwiązania”), ale jako diabelnie błędne koło. Idea szlachetna, jednak zbyt szlachetna (i zbyt poważna), jak na tego rodzaju kino

poniedziałek, 15 listopada 2010

Aleja Niepodległości - Krzysztof Varga

Ponoć dobre historie, przynajmniej według Hithcockowskiego schematu, powinny rozpoczynać się niemal dosłownym wybuchem, a następnie utrzymywać w niekończącym napięciu. Książki Krzysztofa Vargi takie właśnie bywają, choć nie pod względem klasycznie rozumianej, popularnej fabuły, ale z punktu widzenia krytyki współczesności. „Aleja Niepodległości” – najnowsze dzieło autora „Bildungsroman” – zaczyna się tym, czym większość narracji mogłaby się kończyć – śmiercią głównego bohatera.

Krystian Apostata – gdyż to o nim mowa (nota bene nazwiska znaczące nie są w tej powieści niczym niecodziennym) – to przedstawiciel klasy, którą moglibyśmy we współczesnym świecie nazwać washed up celebrity. Niegdyś dobrze zapowiadający się artysta, nadzieja odrodzonej, postkomunistycznej Polski na wykwintny artyzm – dziś czekający na wielki come back, doświadczony przez życie niespełniony w swoich marzeniach alkoholik. Wspomniany powrót do świata sławy zapewnić ma mu podróż do USA, podczas której, niestety, zginie.

Po drugiej stronie, wśród „tych, którym się udało”, znajduje się Jakub Fidelis – szczęściarz ponad szczęściarze, najlepszy tancerz kraju, osobistość na ustach wszystkich oraz przyjaciel Krystiana. A może jednak nie do końca przyjaciel, skoro – korzystając z przyrodzonego szczęścia – pozwolił sobie ukraść mu kobietę i w zasadzie zapomnieć o istnieniu Apostaty? Relacja łącząca obydwu to dość skomplikowana mieszanka złej woli oraz przypadku. Wpisany jest w nią katastrofizm.

Podobnie zresztą z całością powieści. Varga, co nie powinno nikogo dziwić, po raz kolejny serwuje czytelnikom własny obraz współczesnej Polski. Krytycznie, ale jednocześnie z mistrzowską klasą, rozprawia się z dwoma największymi problemami popu – kulturą celebrytów i otaczającego ich kręgu fanatycznych wielbicieli. Nie pozostawia na nich suchej nitki, proponując własny obraz społeczeństwa jako bezmyślnych maszyn kierowanych albo chęcią przypodobania się i bycia w centru uwagi, bądź pewnego rodzaju biologizmem, do końca wyzbytym jakiejkolwiek refleksyjności, czy chociażby racjonalizacji.

„Aleje Niepodległości” to jednak nie tylko analiza kondycji współczesnego artysty czy sławy. To także opowieść o meandrach przyjaźni i trudności jej zdefiniowania. To w zasadzie książka poświęcona iluzoryczności i zgubności relatywizmu. Brutalny cios wymierzony ponowoczesnej Polsce, pełnej samozwańczych elit, które w dodatku (i wbrew sobie) starają stworzyć z siebie wzór do wszelkiego naśladowania. A mimo wszystko są ofiarami. Bez względu na to, co robią. Varga – do pewnego stopnia przynajmniej – tworzy z tej powieści antyczną tragedię.


I wydaje się, że tak chce właśnie przedstawić otaczające nas realia. Nie ma z nich ucieczki. Należy pogodzić się ze stanem rzeczy, a ewentualny bunt przenieść w sferę artyzmu. Choć i z tym ostrożnie. Nawet w niego przecież wpisany jest fałsz.

środa, 18 sierpnia 2010

Auschwitz - Gustavo Nielsen

Większości polskich czytelników Argentyna kojarzyć może się z twórczością Witolda Gombrowicza, który w swoim własnym, znanym z sarkazmu i parodystyczności, stylu przedstawiał ów kraj z niekiedy smutnej perspektywy imigranta, jednak zwykle w tonie dość optymistycznym, jeśli nie najzwyczajniej w świecie satyrycznym.

Powieść Gustavo Nielsena, napisana wiele lat później, a wydana w roku 2004, przynosi nie tylko „rodzime“ spojrzenie na tę część globu. To przede wszystkim obraz Argentyny wiele lat po drugiej wojnie światowej, której mieszkańcy, choć różnorodni, nie potrafią uciec od rządzącymi ich codziennym życiem fobii.

„Auschwitz“ to opowieść o czystej nienawiści, uczuciu wypływającego z człowieka złego do szpiku kości, a zaczyna się – tak jak życie większości z nas – od seksu.

Dla Berta, głównego bohatera książki, miał być to jeden z wielu szybkich podrywów. I choć obrzydzenie wraz z pogardą towarzyszyły mu przez całe życie, nigdy jeszcze nie spotkał się z tak silnie odpychającą osobą jak Rosana Auschwitz. Każdy ruch jej ciała, każde wypowiadane słowo, nawet najmniejszy szczegół twarzy wydawał się zupełnie odrzucający. Dopóki nie okazało się, że właśnie ta obrzydliwość może stać się kluczem do odkrycia siebie samego. Dzięki Auschwitz, podobnie jak w latach czterdziestych w Europie, nienawiść osiągnęła apogeum.

Powieść Gustavo Nielsena – jak sam autor przyznał w wywiadzie z Demianem Oroszem – narodziła się podczas narkotykowych wizji. Sama narracja sprawia zresztą wrażenie nie do końca realnej. Podyktowana bywa maniakalnymi wizjami Berta o wykradzionej zużytej prezerwatywie i dalszymi losami uwięzionej w niej spermy, przeplatającymi się nieustannie z tajemniczymi postaciami będącymi, być może, jedynie mentalnymi projekcjami. 

Paranoiczny lęk przed możliwym posiadaniem biologicznych dzieci zlewa się z coraz bardziej świadomą chęcią urzeczywistnienia marzeń o przemocy i zabijaniu. Jeden krok prowadzi do następnego, a Berto ani nie może, ani nie chce przestać poruszać się po wytyczonej drodze – z na pozór zwykłego zjadacza chleba, zmienia się w gotowego na wszystko kata, któremu zależy już tylko i wyłącznie na zadowoleniu własnych, nieludzkich chuci.

„Auschwitz“ to opowieść o poruszaniu się po śliskich torach ludzkiej świadomości, to także śmiała próba opisania najniższych ludzkich instynktów w sposób niekiedy przywołujący na twarz wstydliwy uśmiech satysfakcji. Nielsen doskonale grywa z czytelnikiem świadomym okropności współczesnego świata – a zwłaszcza Holocaustu. Wszystko dzięki pomysłowej, nieprzebierającej w słowach turpistyczno-sadystycznej narracji wyłuskującej niekiedy niesmaczne, ale niezwykle obrazowe szczegóły. 

W tej powieści nikt nie może zostać oszczędzony. Jej okrucieństwo zasadza się na jednej, wyjątkowo bolesnej prawdzie – nienawiść to nieodłączna towarzyszka rodzaju ludzkiego. I, tak jak zło, może działać z niezwykłą premedytacją, a robi to nawet wtedy gdy działania same w sobie nie mają żadnego sensu.


Książkę polecić warto wielbicielom historii z pogranicza, szczególnie zaś tym lubującym się w pełnej przemocy i niewytłumaczalnych zjawisk schizofrenicznej fantastyce.

niedziela, 28 marca 2010

Martwa Europa - Christos Tsiolkas

Postępująca globalizacja, choć wydawałaby się jedynie zjawiskiem typowo ekonomicznym, nie pozostaje obojętna na literaturę – zmienia perspektywę, porzuca stricte narodowy punkt widzenia, przyjmując w zamian niespotykane dotąd rozmiary. Współczesne narracje, to narracje kontynentalne.
W taką zasugerowaną koncepcję wpisuje się „Martwa Europa” Christosa Tsiolkasa –powieść o wyprawie do mitycznej „krainy przodków”. Australijski fotografik – Isaac – zainspirowany opowieściami ojca wyrusza w podróż po Starym Świecie, rozpoczynając ją od kolebki cywilizacji tej części globu – kraju pochodzenia rodziców – Grecji. Jednakże wbrew wyobrażeniom Australijczyków, Europa to nie ziszczenie marzeń, ale przygnębiający kontynent opanowany przez antysemityzm i podobne mu społeczne fobie, prostytucję, i wszechobecną wulgarność, które w starciu z historią i doświadczeniem zamieszkałych na nim narodów wydają się wręcz profanacyjne.
Unoszący się nad Europą niezmiennie od czasu Holocaustu duch sacrum nie pozostawia nikogo obojętnym. Isaac wkrótce przekonuje się, że nikt – ani rodowici mieszkańcy, ani przyjezdni – nie potrafi pozbyć się tego piętna, ono zdaje się narastać i kiełkować w ludziach, niczym złośliwy nowotwór. W narrację „Martwej Europy” wkradają się retrospekcje z dziejów rodu Isaaca, a powracające z przeszłości rodziców obrazy i osoby wprowadzają fotografika bezpośrednio w doświadczenie najgorszego okresu w historii Starego Świata. Wraz z nią rodzą się niedające się opanować demony, a przesiąknięta złem ziemia zdaje się nieustannie o sobie przypominać. Intensywność brudu ulic i przygodnego seksu największych europejskich miast, zepsucia i niesmaku powoli wkrada się w podświadomość i nieustannie drąży, Europa – choć pełna życia – okazuje się przegniłą, zmartwiałą przestrzenią.
Umiłowaniem dla snucia wielopokoleniowych narracji, pełnych nie tylko mistycyzmu i magii, lecz także niepokojów i zdarzeń ­­– wydawałoby się – wartych jedynie przemilczenia proza Tsiolkasa przypomina nagrodzoną w 2002 roku Pulitzerem powieść Jeffreya Eugenidesa – „Middlesex”. Widocznie taka pozostaje grecka literatura po emigracji – nacechowana wyraźną tęsknotą za mitycznością, na poły sentymentalną sagą.

Powieść Tsiolkasa nie jest jedynie opisem jednej z wielu podróży, choć – naturalnie – z jednej strony nawiązuje do tradycji greckiego eposu (kolejna wariacja na temat „Odysei”), to przede wszystkim doskonałe studium, na pierwszy rzut oka, nowoczesnej europejskiej kondycji. Zdystansowane, australijskie spojrzenie dostrzega o wiele więcej, a taka perspektywa historyczna zdaje się ukazywać to, co nam – Europejczykom – umykało przez wiele, wiele lat...

środa, 24 lutego 2010

Zabójstwa Proroków - Mehmet Murat Somer

Stambulski trans-światek, pełen nocnych klubów, seksualnych rozkoszy, tajemniczo niejednoznacznych postaci oraz wstrząsających zbrodni powraca w kolejnej książce Mehmeta Murata Somera – „Zabójstwa Proroków”.

Znany ze swego uwielbienia dla tematyki około mniejszościowej turecki pisarz serwuje czytelnikom trzymającą w napięciu historię, pełną wydarzeń obfitujących we wrażenia niemal wszelkiego rejestru – od mrożącej krew w żyłach serii fanatycznych zabójstw poprzez taneczno-erotyczne wieczory w podejrzanych klubach, aż do zaskakująco makabrycznego finału.

Znany z pierwszej części bohater (nocą przeistaczający się w bohaterkę) – utalentowany informatyk, właściciel jednego z lepiej prosperujących tzw. „branżowych” klubów w Stambule, a także, gdy starcza na to czasu (a, o dziwo, starcza go niekiedy aż za dużo), samozwańczy detektyw – zmierzy się z kolejną plagą morderstw. Tym razem jednak sprawa nie dotyczy ani pieniędzy, ani usunięcia podejrzanych osób z kręgu sławnej, pozornie moralnie czystej osobistości.

Na scenę wkracza religijny fanatyzm połączony z chęcią „oczyszczenia kraju z plugastwa”, co sprawia, że morderca staje się jeszcze trudniejszy do wytropienia, zwłaszcza gdy przedstawiciele władzy nie są skłonni do współpracy. Dlatego właśnie sytuacja zmusza do sprzymierzenia się z nieobliczalnym, choć informatycznie przydatnym, bywalcem mniejszościowych czatów, którego jedynym hobby wydaje się być pomstowanie na grzeszników, szczególnie tych trudniących się sodomią, niesłusznie zresztą zwaną w ten sposób.

Podczas gdy „siostry” padają ofiarą zabójstw według specyficznego koranicznego klucza – każda, której prawne imię należy do jednego z proroków, musi zginąć – samozwańczy detektyw i jego wyjątkowo natrętny pomocnik rozpoczynają rozpaczliwe próby rozwiązania zagadki tożsamości mordercy. Rozpoczyna się wyścig z czasem i – jak to dość często w powieściach kryminalnych bywa – stawką w tej niebezpiecznej grze staje się ludzkie życie.

Jak przystało na bestseller, kolejna część serii „Hop-Cziki-Yaya” ma w sobie wszystko, czego spragniony rozrywki czytelnik potrzebuje. Na kartach tej powieści znajdziemy zapierającą dech w piersiach, wręcz filmową, akcję z mnóstwem sensacyjnych zwrotów, ironię i dowcip na mistrzowskich poziomie oraz, co widoczne było już w pierwszej części, interesujące i absolutnie niestygmatyzujące spojrzenie na inność, nie tylko zresztą płciową.


Książki Mehmeta Murata Somera to po prostu fantastyczna lektura. Dla każdego, dlatego trudno nie zgodzić się ze słowami Perihana Magdena z czasopisma „Radikal” widniejącymi na czwartej stronie okładki: „Byłoby wspaniale, gdyby pewnego dnia jakiś turecki Almodovar sfilmował wszystkie te powieści”.

czwartek, 7 stycznia 2010

Daybreakers. Świt

W ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy tematyka wampiryzmu w kinie obracała się głównie wokół ekranizacji popularnej wśród nastolatków trylogii „Zmierzch”, która – należy to szczerze przyznać – nie zachwycała ujęciem wampiryzmu w ramy grzecznej, przedinicjacyjnej historyjki. Szczęściem, zjawili się bracia Spieringowie z zupełnie inną, choć niekiedy naiwną wizją przyszłości wampirzego rodu.

Koncepcja Daybreakers opiera się na katastroficzno-apokaliptycznych wyobrażeniach o wielkiej epidemii, ustanawiającej nowy porządek świata. W roku 2009 Ziemię nawiedziła tajemnicza plaga, w której wyniku większość ludzi przeobraziła się w wampiry, zepchnęła także człowieka na margines bytności, stał się on gatunkiem zagrożonym, zmuszonym do życia w ukryciu.
Z racji drastycznego ubywania na świecie zasobów krwi (hodowla ludzi i polowania na nich okazały się niewystarczające) specjalizujące się w dostarczaniu pożywienia korporacje próbują wynaleźć substytut mogący zapewnić przetrwanie wampirzej populacji. Nad tego rodzaju substancją pracuje Edward Dalton (ciekawa, choć mało wymagająca rola Ethana Hawke'a), odmawiający picia krwi hematolog, który chce przede wszystkim zapobiec dalszemu eksploatowaniu ludzkich zasobów oraz – wydaje się – nieuchronnie postępującej mutacji ofiar epidemii sprzed dziesięciu lat.
Przypadek sprawia, że Ed napotyka na swojej drodze Audrey – jedną z cudem ocalałych ludzi. Zderzenie dwóch, na pierwszy rzut oka różnych światów przywraca nadzieję na rozwiązanie globalnego kryzysu i zapewnienie wrogim sobie istotom pożądanego od wielu lat pokoju. A wszystko za sprawą Cormaca (rozczarowujący – niestety! – Willem Dafoe), który dzierży tajemnicę mogącą zmienić losy całego świata.

Choć motyw postpandemicznego świata wydaje się powracać do takich tytułów jak 28 dni później czy Jestem legendą, Daybreakers nie przypomina ich w żadnym stopniu. Bracia Spieringowie nie wróżą rodzajowi ludzkiemu kompletnej katastrofy, wolą raczej nie do końca optymistyczną (bo w pewnym sensie odmawiającą człowiekowi możliwości wyboru) wersję możliwości przystosowania się do każdej, nawet niechcianej zmiany bez konieczności całkowitego odrzucenia cywilizacji i kultury. Ludzkość zamieniła codzienność na wampirzą „conocność”, do kawy dodaje się odpowiednią ilość krwi, a poza tym wszystko odbywa się tak, jak dotąd. Zawsze znajdzie się Inny, którego utożsamimy z wrogiem, i – nawet po transformacji – niektórzy zachowają pozostałości uczuć i sentymentów świadczących o dawnej ludzkiej egzystencji. Jak mawiał poeta – „Innego końca świata nie będzie”.

Wielbiciele „klasycznego” gotycko-tajemniczego wampira znajdą w filmie niewiele interesujących motywów czy postaci. Za wyjątkiem – być może – Charlesa Bromleya (w tej roli Sam Neill), dystyngowanego, opanowanego i dżentelmeńskiego antagonisty. Rozczarować może w zasadzie całkowite odejście od dotychczasowej konwencji filmu wampirycznego (sporo wydarza się za dnia, zaś żarłoczność wpisana w nieumarły byt daje się całkiem łatwo powstrzymywać), a wręcz zrównanie wampiryzmu ze zwyczajną chorobą. Nawiązanie do ostatnio nękających (zwłaszcza medialnie) ludzką rasę epidemii jest aż nazbyt oczywiste, a usilne działania bohaterów w imię „wyższego dobra” (wraz z wiarą w jego istnienie) na dłuższą metę wydają się wprost naiwne, można jednak policzyć to na karb konwencji kina popularnego.

Choć Daybreakers zrywa z ujęciem epidemii w kategoriach apokaliptycznych, nie rezygnuje z moralizmu, i to w dodatku przesadnie zarysowanego. Film zdaje się być powszechną alegorią obecnego stanu naszej planety, działań, jakie na niej prowadzimy, oraz „człowieka” (albo jego pozostałości) w nas samych. Niestety z tak ujętego moralizmu wyrastają niewspółgrający z resztą produkcji niemal groteskowy patos i płytki mesjanizm (film na wyrost porównuje się z Matriksem, choć daleko mu do niego), realizujący się poprzez banalne figury zmartwychwstania, odrodzenia i wartości odzyskanego życia. Symbolika goni symbolikę, czym po prostu zamęcza.

Mimo wszystko skojarzenia ze stylem Quentina Tarantino i Robert Rodrigueza (zwłaszcza Grindhouse: Planet Terror) nasuwają się same. Nie można, co prawda, nazwać tego hołdem – ewidentnie zarysowuje się tu nowa, choć podobnie przesadna narracja – ale ciekawym eksperymentem z formą. Spieringom brakuje podobnego poczucia ironii i wyrobienia w grze na kulturowym skojarzeniach widza, jednak biorąc pod uwagę, że Daybreakers to dopiero ich trzecia produkcja, można zaryzykować i oczekiwać wyrobienia przy pracy nad kolejnymi filmami.

Do kina zaś wybrać się można, zwłaszcza jeśli cierpi się na niedosyt odpowiednio brutalnych i krwistych wampirzych historii.